Werkvormen voor samenwerken zijn gestructureerde opdrachten of spelvormen waarbij deelnemers actief moeten samenwerken om een doel te bereiken. Ze worden ingezet in onderwijs, trainingen en teambuilding om samenwerking te oefenen, vertrouwen op te bouwen en groepsdynamiek zichtbaar te maken. Bekende voorbeelden zijn de heliumstick, het vlot en het M&M-spel.
Wanneer gebruik je werkvormen voor samenwerken?
Werkvormen voor samenwerken zijn nuttig als je een groep wilt laten ervaren hoe samenwerking in de praktijk werkt, niet alleen er over wilt praten. Ze maken abstract gedrag concreet: wie neemt het initiatief, wie luistert, wie trekt zich terug? Dat maakt het gemakkelijker om achteraf te bespreken wat goed ging en wat beter kan.
Ze passen goed aan het begin van een nieuw schooljaar, bij de start van een team of als een groep vastloopt in samenwerking. Ook als energizer zijn ze bruikbaar, zeker als je een actieve, korte werkvorm kiest.
Populaire werkvormen voor samenwerken
Er zijn tientallen werkvormen beschikbaar. De bekendste staan hieronder, met een korte uitleg en waarvoor ze het meest geschikt zijn.
- De heliumstick: de groep houdt samen een lichte stok omhoog met uitgestrekte vingers en moet die gezamenlijk naar de grond brengen. In de praktijk gaat de stok eerst omhoog, wat frustratie en gelach oplevert. Leerpunt: coördinatie en luisteren naar elkaar.
- Het vlot: deelnemers moeten samen een vlot bouwen of een constructieopdracht uitvoeren met beperkte middelen. Leerpunt: taakverdeling, communicatie en omgaan met tijdsdruk.
- Vertrouw jij mij? een werkvorm waarbij deelnemers letterlijk op elkaar vertrouwen, bijvoorbeeld bij een valletje of een blindlingsactiviteit. Leerpunt: vertrouwen opbouwen en verantwoordelijkheid nemen voor een ander.
- Het M&M-spel: deelnemers trekken een M&M en beantwoorden op basis van de kleur een vraag over zichzelf. Leerpunt: elkaar beter leren kennen als basis voor samenwerking. Geschikt als opener.
- Naam-tik-naam-tik: een concentratie-energizer waarbij deelnemers snel namen moeten onthouden en doorgeven. Leerpunt: aandacht voor elkaar, snel schakelen.
- Samenwerken I en II: dit zijn meer uitgewerkte opdrachtvormen waarbij groepen samen een probleem oplossen of een product maken. De exacte invulling varieert, maar het doel is altijd: samen resultaat bereiken en daar achteraf op reflecteren.
Hoe kies je de juiste werkvorm?
De keuze hangt af van drie dingen: de groep, het doel en de beschikbare tijd. Een groep die elkaar al kent heeft een andere werkvorm nodig dan een groep die net bij elkaar komt. En een werkvorm van vijf minuten heeft een ander effect dan een activiteit van een uur.
Let ook op de leeftijd en de context. Een valletje als vertrouwensoefening werkt goed bij een groep die al een beetje veiligheid heeft opgebouwd. Begin je met een nieuwe groep, kies dan voor iets laagdrempeligs zoals het M&M-spel of een kennismakingsronde gecombineerd met een simpele constructieopdracht.
Houd bij het kiezen rekening met:
- Hoe goed kennen de deelnemers elkaar al?
- Wat is het leerpunt dat je wilt bereiken (vertrouwen, communicatie, taakverdeling)?
- Hoeveel tijd en ruimte is er beschikbaar?
- Is fysieke activiteit mogelijk en gewenst?
Nabespreken: het verschil tussen spelen en leren
Een werkvorm voor samenwerken heeft alleen echt effect als je hem nabespreekt. Zonder reflectie blijft het een leuk spelletje, maar leren de deelnemers er weinig van. Plan daarom altijd tijd in voor een korte terugblik: wat viel je op, wat ging goed, wat deed je anders dan normaal?
Goede nabespreekbare vragen zijn: wie nam het initiatief? Wat deed jij als het niet goed ging? Wat zou je een volgende keer anders doen? Daarmee verbind je de werkvorm aan echte samenwerking in de klas, het team of de werkplek.
Valkuilen bij werkvormen voor samenwerken
De grootste valkuil is de werkvorm inzetten zonder duidelijk doel. Als deelnemers niet begrijpen waarom ze iets doen, haken ze af of nemen ze het niet serieus. Leg altijd kort uit wat het doel is, zonder de uitkomst te verklappen.
Een tweede valkuil is te snel kiezen voor een spectaculaire werkvorm. Een valletje of een touwenparcours trekt veel aandacht, maar het leereffect is kleiner als de groep er niet klaar voor is. Kies liever een eenvoudige werkvorm die goed aansluit, dan een indrukwekkende die te veel weerstand oproept.
Tot slot: niet elke werkvorm werkt voor elke groep. Sommige deelnemers vinden lichamelijke opdrachten onprettig, anderen haken af bij te spelachtige activiteiten. Wees bereid om bij te sturen of een alternatief aan te bieden.
De beste werkvorm voor samenwerken is de werkvorm die past bij jouw groep op dat moment. Begin klein, bespreek na, en bouw van daaruit verder. Zo heeft de werkvorm echt effect, ook buiten de oefening.