Formatief handelen bij digitale geletterdheid betekent dat je als docent voortdurend peilt waar leerlingen staan in hun digitale ontwikkeling, en die informatie direct gebruikt om je onderwijs bij te sturen. Niet aan het einde van een blok beoordelen wat er geleerd is, maar tijdens het leerproces bijsturen, feedback geven en leerlingen bewust maken van hun eigen groei. Juist bij digitale geletterdheid is dat waardevol, omdat digitale vaardigheden breed en gevarieerd zijn en leerlingen er sterk in kunnen verschillen.
Wat maakt formatief handelen bij digitale geletterdheid anders?
Digitale geletterdheid omvat veel meer dan technische vaardigheden. Het gaat ook om informatievaardigheden, mediawijsheid, veilig online gedrag en steeds vaker het werken met AI. Dat maakt het lastig om aan het einde van een periode simpelweg te toetsen of iemand het “snapt”. Veel van wat leerlingen leren, is procesgebonden: hoe zoeken ze naar informatie, hoe beoordelen ze een bron, hoe stellen ze een prompt op?
Formatief handelen sluit hier goed op aan, omdat het inzicht geeft in dat proces. Je ziet niet alleen wat een leerling heeft gemaakt, maar ook hoe ze hebben geredeneerd. Een leerling die een onbetrouwbare bron gebruikt, maakt daarmee iets zichtbaar over haar denkvaardigheid. Die informatie kun je meteen benutten, in plaats van hem pas te signaleren op een cijferlijst achteraf.
Concrete werkvormen voor formatief handelen in een digitale context
Er zijn verschillende manieren om formatief handelen toe te passen bij digitale geletterdheid. Een paar praktische voorbeelden:
- Exit tickets over digitale taken. Vraag leerlingen aan het einde van een les kort te beschrijven welke zoekstrategie ze hebben gebruikt en waarom. Dat geeft je direct inzicht in hun redenering, niet alleen in het eindproduct.
- Peerfeedback op digitale producten. Laat leerlingen elkaars presentaties, infographics of blogposts beoordelen op criteria die horen bij digitale geletterdheid, zoals bronvermelding, betrouwbaarheid van informatie of leesbaarheid voor een online publiek.
- Hardop denkend werken. Laat een leerling een zoekopdracht uitvoeren terwijl ze hun denkkeuzes benoemen. Zo zie je direct waar onduidelijkheden zitten in hun aanpak van informatie zoeken of beoordelen.
- Korte polls of digitale check-ins. Gebruik tools zoals Mentimeter of Google Forms om snel te peilen hoe zeker leerlingen zich voelen over een vaardigheid, bijvoorbeeld het herkennen van nepnieuws of het gebruik van AI-tools.
- Portfolioreflecties. Vraag leerlingen om in een digitaal portfolio bij te houden wat ze leren en waar ze tegenaan lopen. Dat maakt voortgang zichtbaar voor zowel de leerling als de docent.
Leerlingen bewust maken van hun eigen digitale groei
Een belangrijk onderdeel van formatief handelen is dat leerlingen zelf leren zien waar ze staan. Dat heet zelfevaluatie, en het is bij digitale geletterdheid minder vanzelfsprekend dan het klinkt. Leerlingen overschatten zichzelf vaak op digitale vaardigheden, simpelweg omdat ze veel tijd online doorbrengen. Dat wil niet zeggen dat ze vaardig zijn in het beoordelen van informatie of het begrijpen van algoritmen.
Door leerlingen regelmatig te vragen te reflecteren op hun eigen aanpak, help je hen een realistischer beeld te vormen. Dat kan simpel zijn: laat ze na een informatiezoekopdracht twee dingen opschrijven die goed gingen en één ding dat ze anders zouden doen. Die bewustwording is ook een doel op zich binnen digitale geletterdheid.
De rol van AI en prompting bij formatief handelen in digitale geletterdheid
AI-gebruik en het schrijven van prompts worden steeds vaker onderdeel van digitale geletterdheid. Ook hier biedt formatief handelen een manier om het leerproces te volgen. Je kunt leerlingen laten werken met een AI-tool, hun prompts laten opslaan en hen daarna laten reflecteren: wat vroegen ze, wat kregen ze terug, en wat deden ze met het resultaat? Dat gesprek geeft inzicht in hun digitale denkvaardigheid en hun begrip van hoe AI werkt.
Laat leerlingen verschillende versies van een prompt bewaren, zodat de ontwikkeling zichtbaar wordt. Dat is een concrete manier om leren zichtbaar te maken op een vaardigheid die nieuw is voor vrijwel iedereen in de klas, docenten incluis.
Formatief handelen versus summatief beoordelen bij digitale geletterdheid
Het boek Digitale geletterdheid van Knol en Meuleman (Boom) maakt onderscheid tussen formatief handelen, gericht op het zichtbaar maken van het leerproces, en summatief beoordelen, gericht op het vaststellen van beheersing. Beide hebben een plek in het onderwijs, maar bij digitale geletterdheid verdient het formatieve deel extra aandacht. Digitale vaardigheden zijn niet statisch: ze ontwikkelen snel, zijn contextafhankelijk en laten zich moeilijk vangen in één toetsmoment.
Summatief beoordelen heeft zijn waarde, zeker als je wilt vaststellen of leerlingen bepaalde basisvaardigheden beheersen. Maar zonder regelmatig formatief handelen daarnaast, mis je als docent de nuance: een leerling die een opdracht goed afrondt, hoeft niet te begrijpen waarom haar aanpak werkte. En juist dat begrip is de kern van digitale geletterdheid.
Formatief handelen bij digitale geletterdheid vraagt om een bewuste keuze om niet alleen te kijken naar producten, maar naar het denken erachter. Dat is niet meer werk per se, maar het vraagt wel een andere blik: wat zegt dit over de volgende stap voor deze leerling? Die vraag stellen, en er iets mee doen, dat is de kern van formatief handelen in een digitale context.