Formatief toetsen: wat het is en hoe je het toepast in de klas

Formatief toetsen is geen soort toets. Het is wat je doet met informatie over het leren van je leerlingen terwijl ze nog aan het leren zijn: je ziet waar ze staan, en je past je les of je feedback daarop aan. Een overhoring zonder cijfer is dus pas formatief als er iets mee gebeurt. Hieronder lees je wat formatief toetsen is, hoe het verschilt van summatief toetsen, welke vijf strategieën erachter zitten, welke technieken je morgen kunt gebruiken, en waar het in de praktijk op vastloopt.

Wat is formatief toetsen?

Onderzoekers van de Universiteit Twente vatten het in een publicatie uit 2017 samen als het gebruik van assessments om het leren van leerlingen te sturen, een omschrijving die teruggaat op de onderzoekers Black en Wiliam. Een artikel van SLO in het tijdschrift Examens uit 2016 legt de nadruk op het doel: leerlingen inzicht geven in hun eigen leerproces en onderwijs op maat geven.

De Stichting Leerplanontwikkeling SLO beschrijft formatief evalueren als iets dat in dienst staat van leren en leraar en leerlingen inzicht biedt in het leerproces. Het is een cyclisch proces, gericht op verder leren. Volgens SLO heb je goed zicht op het leren als je drie dingen voor elkaar hebt:

1. Het is helder waar de leerling naartoe werkt.
2. Je hebt een goed beeld van waar de leerling nu staat.
3. Je geeft de leerling gerichte instructie, eventueel feedback, en helpt hem verder op weg.

SLO voegt eraan toe dat het dus niet alleen gaat over het wel of niet geven van cijfers. Wie formatief toetsen gelijkstelt aan cijferloos werken, mist de kern: het gaat om de stap van informatie naar actie.

Formatief toetsen versus summatief toetsen

Onderwijsonderzoeker Dominique Sluijsmans zet het verschil op wij-leren.nl kort neer als toetsen van het leren tegenover toetsen voor het leren. Een summatieve toets legt vast wat een leerling aan het eind kan. Een formatief moment levert informatie op waarmee leraar en leerling tijdens het leren nog iets kunnen doen. Meer over de summatieve kant lees je in summatief toetsen: wat het is en wanneer je het inzet.

	Formatief	Summatief
Doel	Het leren bijsturen terwijl het nog bezig is	Vastleggen wat een leerling aan het eind beheerst
Moment	Tijdens het leerproces	Aan het eind van een periode of onderdeel
Uitkomst	Informatie waarmee leraar en leerling de volgende stap bepalen	Meestal een cijfer of oordeel
Wat er daarna gebeurt	De les, de uitleg of de oefening wordt aangepast	Het resultaat telt mee voor een beslissing, zoals overgang

Het handboek voor leraren van het Erasmus+-project FORMAS wijst op het nadeel van alleen summatief werken: een cijfer op een summatieve toets geeft geen specifieke informatie over wat een leerling nog moet leren. De twee vormen sluiten elkaar niet uit. In het SLO-artikel uit 2016 baseert een docent het summatieve cijfer voor schrijfvaardigheid niet op één schrijfopdracht maar op een portfolio.

Formatief toetsen, evalueren of handelen?

Op scholen en in vakliteratuur lopen drie termen door elkaar: formatief toetsen, formatief evalueren en formatief handelen. SLO gebruikt op de themapagina formatief evalueren, en in het SLO-artikel uit 2016 komen formatief toetsen en strategieën van formatief evalueren allebei voor, zonder dat er een scherp onderscheid wordt gemaakt. Voor de praktijk in de klas komt het op hetzelfde neer: informatie verzamelen over het leren en die gebruiken om verder te komen. Hoe je die houding in elke les verwerkt, lees je bij formatief handelen: betekenis en wat het in de praktijk inhoudt.

De vijf strategieën achter formatief toetsen

Het SLO-artikel in Examens noemt, met verwijzing naar Dylan Wiliam, vijf strategieën. Letterlijk:

1. Verhelderen van leerdoelen en delen van criteria voor succes.
2. Realiseren van effectieve discussies, taken en activiteiten die bewijs leveren voor leren.
3. Feedback geven gericht op verder leren.
4. Activeren van leerlingen als belangrijke informatiebronnen voor elkaar.
5. Activeren van leerlingen in het stimuleren van eigenaarschap over het eigen leren.

De Toolkit Formatief Evalueren (versie 3.0), gepubliceerd op een site van de Hogeschool van Amsterdam, werkt deze vijf strategieën uit in 50 technieken. Je hoeft ze niet alle vijf tegelijk in te voeren. Wie begint, kan starten bij strategie 1 en 2: weten waar je naartoe werkt, en zien waar leerlingen staan. Rubrics helpen om succescriteria voor leerlingen zichtbaar te maken. Bij strategie 3 helpt het artikel over feedback geven aan leerlingen.

Technieken die je morgen in de klas gebruikt

Een formatieve techniek levert binnen een paar minuten informatie op over waar de groep staat. Deze komen uit de bronnen hierboven:

• Exit ticket of exit pass. Aan het eind van de les beantwoordt elke leerling op een briefje een vraag over de les. Jij leest ze na de les en weet waar je de volgende les begint. De HvA-toolkit noemt deze techniek de exit pass.
• Wisbordjes of kaartjes. Leerlingen schrijven hun antwoord op een mini whiteboard of kartonnen kaartje en houden het tegelijk omhoog. Je ziet in één oogopslag wie het snapt.
• De leerdriehoek. In het SLO-voorbeeld noteren leerlingen aan het eind van de les iets wat ze leuk vonden, twee vragen die ze nog hebben en drie dingen die ze geleerd hebben.
• Twee sterren en een wens. Leerlingen geven elkaar feedback op werk: twee dingen die goed gaan en één verbeterpunt. Het doel is volgens de onderzoekers van de Universiteit Twente niet beoordelen, maar verbeteren.
• Digitale tools. Een korte quiz of peiling geeft direct een overzicht van de antwoorden van de hele klas. Hoe je dat aanpakt, staat in digitaal formatief toetsen.

Zo begin je stap voor stap

1. Kies één leerdoel voor de komende les en formuleer wat een leerling laat zien als hij het beheerst.
2. Kies één techniek die je daar informatie over geeft, bijvoorbeeld een exit ticket.
3. Bekijk de antwoorden direct na de les en deel ze in: snapt het, twijfelt, snapt het nog niet.
4. Pas de volgende les aan. Begin met de groep die het nog niet snapt, of herhaal de uitleg op een andere manier. Zonder deze stap is het geen formatief toetsen.
5. Maak het een vast patroon. Eén techniek die elke week terugkomt werkt beter dan vijf die je één keer probeert. Hoe je dat in elke les inbouwt, lees je bij actief formatief handelen.

Waar formatief toetsen in de praktijk op vastloopt

De drempels komen pas als een school ermee aan de slag gaat. De VO-raad beschreef in mei 2022 hoe het Emelwerda College in Emmeloord overstapte. Uit dat verhaal en de bronnen hierboven komen vier drempels naar voren, elk met een aanpak.

1. Werkdruk

Op het Emelwerda College speelde werkdruk aan twee kanten. Afdelingsleider Marja Dragt: het toetsen voor een cijfer verhoogde de werkdruk voor zowel leerlingen als leraren, en leraren moesten al die toetsen nakijken. Tegelijk merkte de school dat lesvoorbereiding meer tijd kost, omdat er meerdere werkvormen nodig zijn en sommige leerlingen langer over een onderwerp doen.

De aanpak: laat leerlingen het werk doen dat jij anders zelf doet. In het SLO-voorbeeld uit 2016 geven leerlingen elkaar feedback op schrijfwerk, waardoor de docent zelf geen gedetailleerde feedback hoeft te geven bij elk schrijfproduct. Een exit ticket hoef je niet na te kijken of te becijferen; je leest het om te zien waar de groep staat.

2. Leerlingen die alleen voor een cijfer werken

Volgens de school in Emmeloord moeten leerlingen echt omdenken als ze gewend zijn om alleen voor cijfers te werken. De vraag verschuift van wat het minimum is voor een voldoende naar wat ze moeilijk vinden en willen leren.

De aanpak: houd formatieve momenten en beoordeling uit elkaar. De HvA-toolkit is daar stellig in: beoordeel studenten nooit als ze nog aan het leren zijn. Leg leerlingen uit waarom een oefenmoment niet meetelt en wat ze er wel aan hebben: ze zien voor de toets waar ze staan.

3. Wat toets je dan nog wel?

Als niet elke toets meer een cijfer oplevert, roept dat volgens de school in Emmeloord steeds de vraag op wat je dan wel toetst, en waarom. Dat is geen bijzaak: het dwingt je om de leerdoelen scherp te hebben. Het portfolio uit het SLO-voorbeeld is één antwoord: het summatieve cijfer volgt uit meerdere stukken werk, met formatieve feedback onderweg. Rubrics helpen om de criteria vooraf zichtbaar te maken.

4. Collega’s en examenklassen

Niet elke leraar stapt even makkelijk over. Op het Emelwerda College hadden sommige collega’s zorgen, vooral in havo en vwo, waar het examen dichterbij komt. De school zette twee getrainde coaches in om collega’s te ondersteunen. Een tweede les uit Emmeloord: het eigenaarschap van leerlingen groeit niet als je er bij één vak aan werkt. Het advies van de school is daarom om samen te bouwen aan een feedbackcultuur, zodat leerlingen bij meer vakken dezelfde aanpak tegenkomen.

Veelgestelde vragen over formatief toetsen

Geef je bij formatief toetsen nooit een cijfer?

Op het formatieve moment zelf niet. Volgens SLO gaat formatief evalueren niet alleen over het wel of niet geven van cijfers. Summatieve toetsen met een cijfer blijven bestaan; het formatieve werk helpt leerlingen om daar beter voorbereid aan te beginnen.

Kan formatief toetsen bij elk vak?

In de bronnen komen voorbeelden uit het voortgezet onderwijs, zoals schrijfvaardigheid bij Nederlands, en uit het hoger onderwijs, zoals de HvA-toolkit. De vijf strategieën zijn niet vakgebonden: elk vak heeft leerdoelen, en bij elk vak kun je zien waar leerlingen staan.

Wat is het verschil met feedback geven?

Feedback is één van de vijf strategieën. Formatief toetsen is breder: het begint met helder hebben waar je naartoe werkt en het verzamelen van informatie, en feedback is een van de manieren om die informatie te gebruiken.

Lees ook: formatief handelen bij digitale geletterdheid, rubrics: wat ze zijn en hoe je ze inzet, rubrics voorbeelden en rubrics in het onderwijs

Laatst gecontroleerd op 23 oktober 2026.