Summatief toetsen betekent dat je meet wat een leerling aan het einde van een leerperiode heeft geleerd. Het gaat om een beoordelingsmoment dat een eindoordeel geeft: voldoende of onvoldoende, geslaagd of gezakt. Denk aan een eindtoets, een tentamen of een schoolexamen. Het resultaat wordt vastgelegd en telt mee voor een cijfer, diploma of certificaat.
Het woord “summatief” komt van het Latijnse “summa”, wat “totaal” of “optelling” betekent. Een summatieve toets telt als het ware op wat iemand heeft geleerd over een bepaalde periode. Het is een momentopname die een leertraject afsluit, niet begeleidt.
Wat is de betekenis van summatief toetsen precies?
Bij summatief toetsen draait het om meten en beoordelen, niet om bijsturen. De toets sluit een leerproces af en beantwoordt de vraag: heeft deze leerling de leerstof voldoende beheerst? Het resultaat heeft directe gevolgen, zoals een cijfer op een rapport, toelating tot een volgend leerjaar of het behalen van een diploma.
Voorbeelden van summatieve toetsen zijn:
- Een eindtoets aan het einde van een hoofdstuk of periode
- Een centraal examen op het voortgezet onderwijs
- Een tentamen of eindopdracht op het mbo, hbo of universiteit
- De Cito-eindtoets in het basisonderwijs
- Een praktijkexamen of vaardigheidstoets
Wat al deze voorbeelden gemeen hebben: het oordeel staat vast na de toets. Je kunt de uitkomst niet meer gebruiken om de lesstof tijdens datzelfde leertraject aan te passen. Dat is precies het verschil met formatief toetsen, waarbij feedback nog wél invloed heeft op het verdere leerproces.
Waarvoor dient een summatieve toets?
Een summatieve toets heeft drie hoofddoelen. Ten eerste geeft het de leerling zekerheid: je weet waar je staat aan het einde van een leerperiode. Ten tweede geeft het de school of instelling een betrouwbaar en vergelijkbaar beeld van de prestaties van leerlingen. Ten derde heeft het een maatschappelijke functie: diploma’s en certificaten zijn gebaseerd op summatieve beoordelingen en zeggen iets over wat iemand kan en weet.
Scholen en opleiders gebruiken summatieve resultaten ook voor rapportage en verantwoording. Een eindcijfer legt officieel vast wat een leerling heeft gepresteerd. Dat maakt summatieve toetsen geschikt voor beslissingen met grote gevolgen, zoals toegang tot een vervolgopleiding of een beroep.
Summatief toetsen versus formatief toetsen
Het verschil zit in het doel en het moment. Summatief toetsen is een eindoordeel; formatief toetsen is een tussentijds check-in. Bij formatief toetsen gebruik je de uitkomst om het onderwijs of het leerproces bij te sturen. Bij summatief toetsen gebruik je de uitkomst om een beslissing te nemen.
Een handig onderscheid: formatief toetsen helpt leren, summatief toetsen beoordeelt leren. In de praktijk kunnen beide vormen naast elkaar bestaan. Een docent kan formatief werken gedurende een module en die module dan afsluiten met een summatieve toets.
Valkuilen van summatief toetsen
Summatief toetsen heeft ook nadelen. Omdat het oordeel na de toets vaststaat, geeft het weinig ruimte voor verbetering binnen hetzelfde traject. Leerlingen leren soms strategisch voor de toets, ook wel “toetsgericht leren” genoemd, waarbij ze stof snel instuderen en daarna snel vergeten. Dat is effectief voor een goed cijfer, maar niet altijd voor duurzame kennis.
Een ander aandachtspunt: één toets is altijd een beperkte meting. Een leerling die op een slechte dag zit, presteert misschien niet wat hij of zij werkelijk kan. Dat is een inherente beperking van elke momentopname. Scholen proberen dit soms op te vangen door meerdere summatieve beoordelingsmomenten te combineren, zodat één slechte dag minder zwaar weegt.
Summatief toetsen is geen slechte methode, maar werkt het best als het doel helder is: een betrouwbaar eindoordeel geven. Wil je leerlingen tijdens het leren ondersteunen en bijsturen, dan is een summatieve toets daarvoor niet het juiste middel.